Böögg
tudestg turitgais
Ins di a Turitg
La figura da l’enviern ch’ins arda al Sechseläuten
Böögg
Vesair sin la charta
Dnua ella deriva
Mintga primavaira dà Turitg fieu ad in grond um da naiv da juta alva, emplenì cun launa da lain e petards, plantà sin il spitg d’in mantun da laina da circa diesch meters autezza: quai è il Böögg. La festa sa numna Sechseläuten, en turitgais Sächsilüüte, «sunar las sis»: en 1525 ha il cussegl da la citad decidì che suenter l’equinocczi da primavaira vegnia la clutga da la saira a sunar la fin da la lavur a las sis enstagl da las tschintg. Il brischera vegn pia envidà a las otg la saira, al sisavel sun da la clutga da Son Peder, e la usanza di: Pli spert che ses chau explodescha, pli bella vegn la stad.
Il num è bler pli vegl che la festa. Tenor il Schweizerisches Idiotikon, il grond dicziunari dal tudestg svizzer, designava Böögg en tut la Svizra tudestga ina figura mascradada che, durant il tschaiver, batlegiava, spaventava ils uffants e mettaiva dischurden en las vias. Las autoritads guardavan cun malizia sin quai: gia il 1417 scumandava Lucerna da currer il tschaiver travestì sco Böögg. A Turitg purtavan mats pupas da strom ch’imaginavan l’enviern tras lur quartier e las ardevan suenter; il 19avel tschientaner han las corporaziuns surpiglià la chaussa. Dapi il 1902 arda il Böögg sin la plazza che porta oz il num da la festa.
Nua d’où il vegn il pled sez, ins na sa betg. L’Idiotikon al met sper il pled englais bogy, che designescha era in spaventagl, senza pudair dir sche ils dus èn parentads. El considerescha dentant per quasi segir che quest Böögg è parent cun in auter: en tudestg allemann designescha il medem pled in popel sitg.
En diever
Il di da festa ha tut la citad in egl sin l’ura:
- « Hüt a las sis vegn il Böögg brischà. » — Oz a las sis vegn il Böögg brischà.
- « Quant temp ha quai duvrà fin che il chau è explodì? » — Quant temp ha quai duvrà fin che il chau è explodì?
Funtaunas: Idioticon svizzer, «Der Sechseläutenböögg und andere Bööggen» (Christoph Landolt, 2014); Wikipedia en tudestg, «Böögg» e «Sechseläuten»; Wikipedia en franzos, «Sechseläuten».