Embrüf
tudestg dal Vallais Sura
Ins di en il chantun dal Vallais
Ensi
Embri — engiu
Embrüf
tudestg dal Vallais Sura
Ins di en il chantun dal Vallais
Ensi
Embri — engiu
Dumonda ad in Svizzer da lingua tudestga tge pled tuna il pli valaisan: Tenor l’Idiotikon, il grond dicziunari dal tudestg svizzer, è la resposta che vegn la pli savens embri ed embrüf. Mintgin inditgescha ch’els inditgeschan ina direcziun; ordaifer il Vallais Sura na sa ins gist betg tgeina. Embrüf è vers ensi; embri è vers giu.
Il üf final da embrüf è il « haut » ch’ins chatta dapertut en tudestg svizzer. L’entschatta è pli obscura. Per l’Idiotikon è quai in vegl aber, « da nov », anc current a la fin dal 19avel tschientaner en plirs chantuns, Berna en testa, e che il tudestg scrit mantegna en abermals. Sia vocala senza accent è vegnida pli flaivla, la proxima è crudada, in m è sa schlittà davant il b: restà è embr-. In artitgel da la revista Wir Walser, reprendì dal sitg walliserdialekt.ch, ves quai plitost il prefix an-. Ils spezialists na van damai betg tut tenor.
Embri ha fatg in detur. El deriva da aberiin, «da nov vers l’intern»: en l’Oberland bernais designa el la direcziun vers il fund da la vallada. En il Vallais ha el la finala vulì dir «vers engiu». Pertge? L’Idiotikon fa ina supposiziun senza la confermar: per la glieud da las valladas era l’intern là nua che il center dal vitg, il martgà u la baselgia sa chattavan, e quels eran savens pli bass, sco Viège vesida da las valladas da la Vispa, quella da Zermatt inclusiv.
A Zermatt va quasi mintga via si u giu:
Funtaunas: Idioticon svizzer, «En si e giu: Pertge che ordvart il Vallais tudestg nagin na sa nua che embri ed embrüf mainan» (This Fetzer, 2021); walliserdialekt.ch, «Adverbia da direcziun», tenor Volmar Schmid, Wir Walser, 1996.